Na een grondige renovatie en restauratie en een geslaagde eindtest is de Maastunnel sinds maandagochtend weer open voor verkeer. De tunnel was twee jaar dicht in de richting Zuid. In die tijd werd dag en nacht gewerkt om het rijksmonument te herstellen.

De monumentale Maastunnel (1942) is de oudste tunnel van Nederland en was toe aan groot onderhoud. In de ondervloer was namelijk betonrot geconstateerd. Daarnaast moest de tunnel voldoen aan nieuwe veiligheidseisen en moest het rijksmonument in ere worden hersteld. Sinds de zomer van 2017 voert de gemeente Rotterdam daarom een grootscheepse renovatie en restauratie uit. In december 2019 start de renovatie van de fiets- en voetgangerstunnel. Deze renovatie duurt elf maanden.

Op zaterdag 5 oktober wordt de Maastunnel officieel overgedragen aan Rotterdam. Tijdens de opening kunnen bezoekers door de gerenoveerde autobuizen lopen, vragen stellen aan de bouwers en een duik nemen in het verleden van de tunnel. Daarnaast zijn er deze dag bijzondere optredens, een expositie en odes aan de Maastunnel.

Lees hier een eerder uitgebreid artikel over de renovatie van de Maastunnel.

Automobilisten die in Rotterdam door de westbuis van de Maastunnel van zuid naar noord rijden, zullen in de snelheid op het eerste gezicht weinig verschil zien tussen de tunnel vóór en ná de grootschalige renovatie. Er is de afgelopen twee jaar echter veel werk verricht om de oudste tunnel van Nederland, die in 1942 werd geopend, bouwkundig en installatietechnisch grondig te renoveren. Als het project klaar is, voldoet de Maastunnel weer aan de laatste eisen op het gebied van tunnelveiligheid. Dit alles zonder het monumentale uiterlijk aan te tasten.

Sinds de start van het project in juli 2017 is in de westbuis van de Maastunnel de betonnen ondervloer die was aangetast door betonrot herstelt en is boven de ondervloer op twee wanden een nieuwe rijvloer aangelegd. Er zijn ongeveer veertig nieuwe tunneltechnische installaties geïnstalleerd. De bediening van de tunnel is verplaatst van Ventilatiegebouw Noord naar locatie Verkeerscentrale Kleinpolderplein. Daarnaast heeft het uiterlijk van de tunnel ook een make over gekregen, alles is zoveel mogelijk teruggebracht in de oorspronkelijke staat. De westbuis is klaar, het proces herhaalt zich nu in de oostbuis

Verantwoordelijk voor het hele project is de Combinatie Aanpak Maastunnel (CAM) bestaande uit de TBI-ondernemingen Mobilis, Croonwolter&dros en Nico de Bont. Zij werken nauw samen met de opdrachtgever, de gemeente Rotterdam. Uitgangspunt van het project is een maatwerkcontract dat is gebaseerd op het KIS-model (Kwaliteit, Integraliteit en Samenwerking). ‘We hebben bewust gekozen voor deze contractvorm die aansluit bij de door ons gewenste manier van samenwerken. Deze werkwijze leverde vele afwijkingen op van standaardcontracten. Daarom is gekozen voor een maatwerkcontract’, stelt Diederik van Zanten, projectmanager namens de gemeente Rotterdam.

‘Monumentale kwaliteit is in het contract heel belangrijk, daarom is Nico de Bont aangesloten om dit aspect in de gaten te houden en de werkzaamheden hiervoor uit te voeren’, zegt Benjamin Mooijaart, als projectmanager van CAM eindverantwoordelijk voor de renovatie. ‘Integraal werken doen we enerzijds intern met de TBI-ondernemingen en anderzijds ook met de gemeente Rotterdam. We vormen echt één integraal team. We zijn bouwpartners in plaats van opdrachtgever en opdrachtnemer. Samenwerking is daar een afgeleide van.’

Korte lijnen

Het unieke aan dit project is volgens Mooijaart dat de gemeente bij het consortium in de bouwkeet zit. ‘Het hele team van projectmanager, contractmanager tot aan de toetsers die buiten ons werk controleren, zit hier. Er is in de convergentiefase van het project veel tijd genomen om te kijken of alle verwachtingen overeenkwamen. We hebben gekeken waar mogelijke pijnpunten zaten aan opdrachtgeverskant en aan opdrachtnemerskant. Alles is vervolgens goed afgestemd. Ook de prijs is nog eens tegen het licht gehouden, die is uiteindelijk wat verhoogd.

Vervolgens doorloop je na de start alle fases met elkaar. Mijn rol, en die van de gemeente, is om de lijnen kort te houden en met elkaar in gesprek te blijven. Als er wijzigingen zijn ten opzichte van de originele scope dan bespreken we dat voordat we doorgaan.’

Ook de ervaringen van Van Zanten zijn zeer positief. ‘Het samenwerken motiveert positief intermenselijk gedrag. Deze zachte kant van samenwerken helpt ook bij het reguliere werk, de techniek. Ook als je het niet met elkaar eens bent, is er nog steeds een goed en normaal gesprek mogelijk.’

Scherp houden

Gedurende het realisatietraject zijn er een paar belangrijke wijzigingen geweest. Zo is het vluchtplan in de tunnel aangepast. ‘Oorspronkelijk zouden de mensen vluchten door de buis waar ze doorheen rijden. Lopende het project is besloten dat mensen moeten kunnen vluchten via vluchtdeuren naar de andere buis. Dit is van toepassing tijdens het werk, maar ook in de toekomst na openstelling van de beide buizen. In de werkbuis moesten hiervoor vluchtpaden worden gecreëerd en moesten diverse installaties worden aangepast en toegevoegd ten opzichte van de oorspronkelijke scope, aldus Mooijaart.

tekst gaat verder onder de afbeelding

maastunnel

Ook de werkwijze om de betonnen ondervloer van de tunnel te herstellen is naar aanleiding van de ervaring in de westbuis aangepast in de oostbuis. Het hydrojetten van de ondervloer van de tunnelbuis, waarbij onder hoge druk de bovenste vijftien centimeter van het beton wordt weggestraald, bleek een grote tegenvaller. Mooijaart: ‘We verwijderden met twee machines de volle breedte van de ondervloer in vakken van zes meter lang. Het werkverkeer in de tunnel werd hierdoor geblokkeerd en het werk duurde hierdoor langer dan verwacht. Dat moest worden opgevangen in nacht en weekenden. In de tweede buis wordt nu gewerkt met één hydrojetmachine die de halve breedte van de ondervloer bewerkt waardoor het werkverkeer veel minder last heeft van blokkades. Het lukt nu om in dezelfde doorlooptijd de klus te klaren in minder uren en met minder materieel.’

Het is volgens Mooijaart in zulke situaties fijn om met de opdrachtgever in een keet te zitten. ‘Je kunt het probleem meteen op tafel leggen en kijken naar handvaten om het op te lossen. Het contract voorziet erin dat we elkaar scherp houden en de ruimte bieden om het op te lossen. Hierdoor hebben we voor een andere werkwijze kunnen kiezen.’

Mock-ups

Bij alle technische en bouwkundige werkzaamheden wordt rekening gehouden met het monumentale aspect van de tunnel. ‘Ieder component dat zichtbaar wordt geplaatst in een tunnelbuis moet langs de architect’, legt Mooijaart uit. ‘Er zijn speciale beugels geplaatst voor de camera’s met een voetplaat die twee tegels breed en één tegel hoog is. De speakers zijn in de kleur van de tegel gespoten. De C2000 kabel, een redelijk standaard systeem, is in de kleur van het plafond gespoten. De hulppostkasten, normaal opdek op een muur, zijn exact zoveel tegels hoog en zoveel tegels breed en vallen precies gelijk met de tegel.’ Die tegels zijn een verhaal apart. Iedere tegel is bekeken en loszittende of kapotte tegels zijn vervangen door replica’s die speciaal voor de Maastunnel in Spanje zijn gemaakt.

Ook de verlichting van de tunnel wijkt af van de standaard. Mooijaart: ‘De originele bakken zijn er allemaal uitgehaald en gerestaureerd. Het binnenwerk is vervangen door ledverlichting met dezelfde amberkleur als de originele verlichting. Bij een calamiteit schakelen de lampen automatisch over naar wit licht. Dan klappen ook de speciaal ontwikkelde trapjes uit zodat mensen over een verhoogd muurtje met hekken, de schampkant, met behulp van speciale ledstrips naar de vluchtdeur kunnen lopen.

Van Zanten stelt dat er continu een balans gezocht moet worden tussen vernieuwing en herstel van het Rijksmonument waarbij veiligheid maatgevend is. ‘Rechttoe rechtaan engineeren is niet altijd mogelijk. Daarom is gekozen om op onderdelen te werken met mock-ups. Een deel van de tunnel wordt dan tijdens het ontwerpproces al aangepast zodat kan worden beoordeeld hoe het eruit gaat zien.’

Zonlicht

De ventilatie van de tunnel is aangepast aan de laatste eisen voor tunnelveiligheid. Dat betekent dat de originele dwarsventilatie is vervangen door langsventilatie. Grote ventilatoren duwen nu de rook de tunnel uit. ‘Die ventilatoren zijn zo groot dat we bij drie van de vier ingangen het bestaande dak van de tunnel hebben verwijderd en een nieuw dak hebben gemaakt waarbij er ruimte was om de ventilatoren op te hangen. Ook hierbij moest rekening worden gehouden met het uiterlijk van de tunnel’, aldus Mooijaart.

Alle installaties van de Maastunnel zijn vervangen of aangepast aan de laatste eisen. ‘De hele energievoorziening is nieuw. In de oude situatie was er een noodstroomaggregaat voor als de stroom zou uitvallen, dat is vervangen door twee aansluitingen van het energiebedrijf, een zogenaamd dubbel inkooppunt. Als de ene aansluiting nu uitvalt en de andere aansluiting nog niet is opgestart, wordt de tussentijd overbrugd door het no break systeem, een accupakket.’

Naast de basisverlichting in de tunnel is er ook een ingangsverlichting geïnstalleerd die wordt gereguleerd op basis van het zonlicht buiten de tunnel. Dit om een abrupte overgang bij het binnenrijden van de tunnel te voorkomen. Alle verkeerssystemen in de tunnel zoals onder andere detectielussen om stilstand op te merken, hoogtedetectiesystemen en afsluitbomen zijn aangepast aan de moderne vereisten.

Ventilatiegebouwen

Onderhoud aan een rijksmonument als de Maastunnel is niet eenvoudig. ‘Soms is het roeien met de riemen die je hebt’, stelt Mooijaart. ‘Binnen de mogelijkheden zijn er keuzes gemaakt en zijn wijzigingen doorgevoerd om bepaalde zaken anders te ontwerpen om het toekomstige onderhoud makkelijker te maken.’

tekst gaat verder onder de afbeelding

maastunnel

Een van de zaken die het onderhoud lastig maakt, is het ontbreken van een dienstgang tussen de twee tunnelbuizen. ‘Er zitten allemaal nisjes in de tunnel die zijn voorzien van nieuwe deuren (of ze zijn gerenoveerd als ze nog goed waren) en achter die deuren zitten de technische componenten van diverse installaties. Dat is niet ideaal, bij storingen moet er een buis worden afgesloten. Daar zit je vast aan het ontwerp van de tunnel. Er zitten wel ruimtes onder de weg en boven de weg in de landtunnels, maar dat zijn hele beperkte en soms ook besloten ruimtes. Daar mochten de componenten niet worden geplaatst.’

Een belangrijke keuze die is gemaakt in relatie tot het onderhoud, is om heel veel besturing en bediening buiten de tunnels in de ventilatiegebouwen te plaatsen.
Dat geldt ook voor de energievoorziening. ‘Hierdoor heb je weliswaar te maken met een langere bekabeling, maar daardoor heb je wel je componenten in een geklimatiseerde ruimte staan waar onderhouds-mensen bij kunnen als de tunnel open is voor verkeer’, aldus Mooijaart.

Lessons learned

Nu de eerste buis klaar is verloopt het proces rustiger. ‘Er is meer vertrouwen. Bij de eerste buis waren er heel veel wijzigingen gedurende het proces. Die wijzigingen kunnen we nu tijdig en op het juiste moment inplannen. De gemeente loopt nu wel eens tegen zaken aan die ze anders willen. Daarbij gaat het veelal om softwarematige vragen zoals automatisering van delen van de bediening van de tunnel die nu nog handmatig gebeuren. De kritische zaken die noodzakelijk zijn voor de openstelling verwerken we nu. De rest parkeren we, in overleg met de gemeente tot na de openstelling van beide verkeersbuizen. Dit is waar je elkaar vindt als bouwpartners.’ De gemeente Rotterdam is erg tevreden over het verloop van het project en vindt de gekozen werkwijze ook interessant voor andere projecten.